Osoby wyznaczone do udzielania pierwszej pomocy w zakładzie pracy – obowiązek pracodawcy wynikający z Kodeksu pracy

Wypadek w miejscu pracy może wydarzyć się w każdej chwili – zarówno w zakładzie produkcyjnym, magazynie czy na placu budowy, jak i w biurze. Utrata przytomności, zasłabnięcie, zawał serca, porażenie prądem, oparzenie czy uraz mechaniczny wymagają natychmiastowej reakcji. To właśnie pierwsze minuty od zdarzenia często decydują o zdrowiu, a nawet życiu poszkodowanego.

Dlatego ustawodawca nałożył na pracodawców obowiązek zorganizowania systemu pierwszej pomocy w zakładzie pracy. Nie jest to wyłącznie formalność wynikająca z przepisów BHP, lecz jeden z najważniejszych elementów zapewnienia bezpiecznych warunków pracy.

Jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy jest wyznaczenie osób odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy oraz zapewnienie im odpowiedniego przygotowania do wykonywania tych zadań.

Podstawa prawna

Podstawowym aktem prawnym regulującym obowiązki pracodawcy jest art. 209¹ Kodeksu pracy.

Przepis ten zobowiązuje pracodawcę do:

• wyznaczenia pracowników odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy,
• wyznaczenia pracowników odpowiedzialnych za wykonywanie działań w zakresie zwalczania pożarów oraz ewakuacji pracowników,
• zapewnienia środków niezbędnych do udzielania pierwszej pomocy, zwalczania pożarów i ewakuacji,
• zapewnienia łączności ze służbami zewnętrznymi, w szczególności z jednostkami Państwowego Ratownictwa Medycznego oraz Państwowej Straży Pożarnej.

Jednocześnie przepisy wskazują, że liczba wyznaczonych osób, zakres ich obowiązków oraz wyposażenie powinny być dostosowane do:

• rodzaju prowadzonej działalności,
• liczby zatrudnionych pracowników,
• poziomu zagrożeń występujących w środowisku pracy,
• rodzaju wykonywanych prac,
• rozmieszczenia stanowisk pracy,
• liczby zmian roboczych.

Oznacza to, że przepisy nie narzucają jednego uniwersalnego rozwiązania dla wszystkich przedsiębiorstw.

Dlaczego wyznaczenie osób do udzielania pierwszej pomocy jest tak ważne?

W przypadku nagłego zdarzenia czas odgrywa kluczową rolę.

Statystyki medyczne pokazują, że:

• po zatrzymaniu krążenia szanse przeżycia maleją o około 10% z każdą minutą bez rozpoczęcia resuscytacji,
• szybkie zatamowanie masywnego krwotoku może uratować życie,
• odpowiednie postępowanie przy zadławieniu lub utracie przytomności może zapobiec ciężkim powikłaniom.

Zespół ratownictwa medycznego zwykle potrzebuje kilku lub kilkunastu minut na dotarcie do miejsca zdarzenia. W tym czasie jedyną pomocą dla poszkodowanego są osoby znajdujące się w zakładzie pracy.

Właśnie dlatego ustawodawca wymaga, aby w każdej firmie znajdowali się pracownicy przygotowani do podjęcia natychmiastowych działań ratunkowych.

Ilu pracowników należy wyznaczyć?

Jest to jedno z najczęściej zadawanych pytań.

Kodeks pracy nie określa minimalnej liczby osób wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności.

Pracodawca powinien przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego i na jej podstawie ustalić liczbę osób odpowiedzialnych za pierwszą pomoc.

Przy podejmowaniu decyzji warto uwzględnić:

• liczbę zatrudnionych pracowników,
• powierzchnię zakładu pracy,
• rozmieszczenie budynków,
• liczbę kondygnacji,
• pracę zmianową,
• pracę w porze nocnej,
• liczbę osób wykonujących pracę w terenie,
• obecność podwyższonych zagrożeń (substancje chemiczne, maszyny, urządzenia pod napięciem, prace na wysokości).

Przykładowo niewielkie biuro zatrudniające 10 osób będzie miało inne potrzeby niż zakład produkcyjny zatrudniający 300 pracowników na trzy zmiany.

Dobrą praktyką jest wyznaczenie co najmniej dwóch osób na każdą zmianę roboczą. Zapewnia to zastępstwo w razie urlopu, choroby lub nieobecności jednej z nich.

Kto może zostać wyznaczony?

Przepisy nie wskazują konkretnego stanowiska.

Osobą odpowiedzialną za udzielanie pierwszej pomocy może zostać praktycznie każdy pracownik.

Najważniejsze jest, aby:

• posiadał odpowiednie przeszkolenie,
• znał procedury obowiązujące w zakładzie,
• potrafił zachować spokój podczas sytuacji kryzysowej,
• był dostępny dla pozostałych pracowników.

Najczęściej funkcję tę pełnią:

• pracownicy służby BHP,
• brygadziści,
• kierownicy zmian,
• liderzy zespołów,
• pracownicy administracyjni,
• pracownicy ochrony.

Nie ma przeszkód, aby w jednym zakładzie wyznaczyć wiele osób odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy.

Czy pracownik może odmówić?

Kodeks pracy nie reguluje wprost kwestii zgody pracownika na pełnienie tej funkcji.

W praktyce przyjmuje się, że wyznaczenie konkretnej osoby powinno uwzględniać jej możliwości psychofizyczne, stan zdrowia oraz predyspozycje. Funkcja ta wiąże się z odpowiedzialnością i wymaga gotowości do działania w sytuacjach stresowych.

Dlatego wielu pracodawców uzyskuje od pracowników zgodę na pełnienie tej roli oraz dokumentuje fakt wyznaczenia w formie pisemnej.

Szkolenie osób wyznaczonych

Samo wskazanie pracownika nie wystarczy.

Osoby odpowiedzialne za udzielanie pierwszej pomocy powinny posiadać praktyczne umiejętności.

Program szkolenia najczęściej obejmuje:

• ocenę bezpieczeństwa miejsca zdarzenia,
• ocenę stanu poszkodowanego,
• kontrolę oddechu,
• wezwanie służb ratunkowych,
• resuscytację krążeniowo-oddechową osób dorosłych,
• użycie automatycznego defibrylatora AED,
• postępowanie przy zadławieniach,
• tamowanie krwotoków,
• opatrywanie ran,
• postępowanie przy złamaniach,
• postępowanie przy urazach kręgosłupa,
• postępowanie przy oparzeniach,
• postępowanie przy porażeniu prądem,
• postępowanie przy omdleniach i napadach padaczkowych.

Największą wartość mają szkolenia prowadzone w formie praktycznych ćwiczeń z wykorzystaniem fantomów oraz trenażerów AED.

Jak często należy odnawiać szkolenie?

Przepisy nie określają obowiązkowej częstotliwości szkoleń z pierwszej pomocy.

Nie oznacza to jednak, że szkolenie wykonane raz pozostaje aktualne przez wiele lat.

Eksperci z zakresu ratownictwa medycznego wskazują, że umiejętności praktyczne ulegają stopniowemu pogorszeniu już po kilkunastu miesiącach od zakończenia kursu.

Dlatego dobrą praktyką jest organizowanie szkoleń przypominających co 2–3 lata, a w zakładach o podwyższonym ryzyku – nawet częściej. Warto również przeprowadzać krótkie ćwiczenia wewnętrzne oraz symulacje zdarzeń, aby utrwalić procedury i sprawdzić gotowość pracowników.

Organizacja pierwszej pomocy w zakładzie pracy

Wyznaczenie odpowiednich osób to tylko jeden z elementów systemu pierwszej pomocy.

Pracodawca powinien zadbać również o odpowiednią organizację.

W praktyce oznacza to:

• opracowanie procedur postępowania w razie wypadku,
• zapewnienie łatwego dostępu do apteczek,
• oznakowanie punktów pierwszej pomocy zgodnie z przepisami,
• umieszczenie numerów alarmowych w widocznych miejscach,
• wywieszenie listy osób odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy,
• zapewnienie sprawnych środków komunikacji.

Pracownicy powinni wiedzieć, gdzie znajduje się najbliższa apteczka, kto jest wyznaczony do udzielania pierwszej pomocy oraz w jaki sposób należy zgłaszać zdarzenia.

Apteczki pierwszej pomocy

Przepisy nie określają jednolitego wyposażenia apteczek zakładowych.

Ich zawartość powinna wynikać z oceny ryzyka zawodowego.

W typowym zakładzie pracy apteczka może zawierać m.in.:

• rękawiczki jednorazowe,
• maseczkę do prowadzenia oddechów ratowniczych,
• opatrunki indywidualne,
• kompresy jałowe,
• bandaże dziane i elastyczne,
• plastry z opatrunkiem,
• chustę trójkątną,
• koc ratunkowy,
• nożyczki ratownicze,
• instrukcję udzielania pierwszej pomocy.

Coraz więcej pracodawców decyduje się również na zakup automatycznych defibrylatorów zewnętrznych AED, szczególnie w dużych zakładach pracy oraz miejscach o dużym natężeniu ruchu osób.

Czy AED jest obowiązkowy?

Obecnie przepisy prawa pracy nie nakładają na wszystkich pracodawców obowiązku wyposażenia zakładów pracy w automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED).

Jednak w wielu przedsiębiorstwach urządzenia te stają się standardem.

Ich zastosowanie znacząco zwiększa szanse przeżycia osoby z nagłym zatrzymaniem krążenia, zwłaszcza gdy zostaną użyte w ciągu pierwszych minut od zdarzenia. W połączeniu z prawidłowo prowadzoną resuscytacją krążeniowo-oddechową stanowią jeden z najskuteczniejszych elementów tzw. łańcucha przeżycia.

Informowanie pracowników

Pracodawca ma obowiązek przekazać wszystkim pracownikom informacje dotyczące:

• osób wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy,
• lokalizacji apteczek,
• lokalizacji punktów pierwszej pomocy,
• zasad alarmowania służb ratowniczych.

Najczęściej informacje te znajdują się:

• na tablicach BHP,
• przy apteczkach,
• w instrukcjach bezpieczeństwa,
• w intranecie firmy,
• podczas szkoleń wstępnych i okresowych BHP.

Odpowiedzialność pracodawcy

Niewywiązanie się z obowiązków wynikających z przepisów BHP może skutkować odpowiedzialnością pracodawcy.

Podczas kontroli Państwowej Inspekcji Pracy inspektor może stwierdzić nieprawidłowości dotyczące organizacji pierwszej pomocy, takie jak:

• brak wyznaczonych osób,
• brak odpowiedniego przeszkolenia,
• niewystarczająca liczba osób na zmianie,
• niekompletne wyposażenie apteczek,
• brak oznakowania punktów pierwszej pomocy,
• brak informacji dla pracowników.

W zależności od charakteru naruszeń mogą zostać wydane nakazy usunięcia uchybień, a w przypadkach przewidzianych przepisami – zastosowane środki odpowiedzialności za naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Dobre praktyki wykraczające poza minimum prawne

Coraz więcej pracodawców traktuje organizację pierwszej pomocy nie tylko jako obowiązek prawny, ale również element budowania kultury bezpieczeństwa. Warto rozważyć rozwiązania takie jak:

• wyznaczenie większej liczby osób niż wynika z minimalnych potrzeb,
• regularne ćwiczenia z udziałem pracowników,
• wyposażenie zakładu w defibrylator AED,
• prowadzenie okresowych przeglądów apteczek,
• organizowanie kampanii edukacyjnych dotyczących pierwszej pomocy,
• szkolenie wszystkich pracowników z podstawowych zasad ratowania życia, a nie wyłącznie osób wyznaczonych.

Takie działania zwiększają gotowość organizacji do reagowania w sytuacjach nagłych i mogą znacząco ograniczyć skutki wypadków.

Podsumowanie

Obowiązek wyznaczenia osób odpowiedzialnych za udzielanie pierwszej pomocy wynika bezpośrednio z przepisów Kodeksu pracy i stanowi jeden z fundamentów systemu bezpieczeństwa w zakładzie pracy. Samo wyznaczenie pracowników nie jest jednak wystarczające. Pracodawca powinien zapewnić im odpowiednie szkolenie, wyposażyć zakład w środki pierwszej pomocy, poinformować załogę o obowiązujących procedurach oraz regularnie weryfikować skuteczność przyjętych rozwiązań.

Dobrze zorganizowany system pierwszej pomocy to nie tylko spełnienie wymagań prawa, lecz przede wszystkim realna szansa na uratowanie zdrowia lub życia pracownika. W sytuacjach nagłych liczy się każda minuta, a właściwie przygotowani pracownicy mogą odegrać kluczową rolę do czasu przybycia zespołu ratownictwa medycznego.