Okres letni to czas, w którym wysokie temperatury stają się jednym z najistotniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników. Wielogodzinna ekspozycja na wysoką temperaturę, szczególnie podczas pracy fizycznej lub wykonywanej na otwartej przestrzeni, może prowadzić do odwodnienia, wyczerpania cieplnego, udaru cieplnego oraz zwiększonego ryzyka wypadków przy pracy.

Każdego roku Państwowa Inspekcja Pracy przypomina, że obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy obejmuje również organizację pracy podczas upałów. W praktyce oznacza to konieczność podejmowania działań profilaktycznych oraz dostosowania warunków pracy do aktualnych warunków atmosferycznych.

Choć polskie przepisy nie określają maksymalnej dopuszczalnej temperatury dla większości stanowisk pracy, nie oznacza to, że pracodawca może pozostawać bierny wobec zagrożeń wynikających z wysokich temperatur.

Obowiązek zapewnienia bezpiecznych warunków pracy

Podstawowym przepisem regulującym odpowiedzialność pracodawcy jest art. 207 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie.

Obowiązek ten oznacza konieczność:

identyfikowania zagrożeń,
ograniczania ryzyka zawodowego,
stosowania środków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
dostosowania organizacji pracy do zmieniających się warunków środowiska pracy.

Wysoka temperatura stanowi czynnik szkodliwy wpływający zarówno na zdrowie pracowników, jak i na ich zdolność do bezpiecznego wykonywania obowiązków.

Badania wskazują, że wraz ze wzrostem temperatury pogarsza się koncentracja, wydłuża się czas reakcji, rośnie liczba błędów oraz zwiększa się prawdopodobieństwo wystąpienia wypadków przy pracy.

Dlatego działania podejmowane przez pracodawcę podczas upałów powinny być elementem systemowego zarządzania bezpieczeństwem pracy.

Zapewnienie napojów – obowiązek wynikający z przepisów

Jednym z najważniejszych obowiązków pracodawcy jest zapewnienie pracownikom napojów profilaktycznych.

Obowiązek ten wynika z art. 232 Kodeksu pracy oraz przepisów dotyczących profilaktycznych posiłków i napojów.

Napoje należy zapewnić pracownikom, gdy:

temperatura w pomieszczeniu pracy przekracza 28°C,
temperatura podczas pracy na otwartej przestrzeni przekracza 25°C.

Przepisy wskazują, że napoje powinny być:

dostępne przez cały czas wykonywania pracy,
nieodpłatne,
dostosowane do warunków wykonywania pracy,
dostępne w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.

W praktyce oznacza to, że nie wystarczy jednorazowe wydanie butelki wody na początku zmiany. Pracownik powinien mieć możliwość korzystania z napojów przez cały okres wykonywania obowiązków.

Czy pracodawca ma obowiązek skrócić czas pracy?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań podczas fal upałów.

Obowiązujące przepisy nie nakładają obowiązku skracania dnia pracy po osiągnięciu określonej temperatury.

Nie oznacza to jednak, że organizacja pracy powinna pozostać bez zmian.

Jeżeli analiza ryzyka wskazuje, że wykonywanie obowiązków może zagrażać zdrowiu pracowników, pracodawca powinien podjąć odpowiednie działania organizacyjne.

Do najczęściej stosowanych rozwiązań należą:

skrócenie czasu wykonywania najbardziej obciążających prac,
wydłużenie przerw regeneracyjnych,
przesunięcie godzin rozpoczęcia pracy na wcześniejsze godziny poranne,
wykonywanie ciężkich prac przed południem,
rotacja pracowników między stanowiskami,
czasowe ograniczenie prac szczególnie uciążliwych.

Warto podkreślić, że skrócenie czasu pracy z inicjatywy pracodawcy nie może powodować obniżenia wynagrodzenia pracownika.

Organizacja pracy w pomieszczeniach

Praca biurowa również może być uciążliwa podczas upałów.

Pracodawca powinien zadbać o:

sprawną wentylację,
prawidłowo działającą klimatyzację,
ochronę pomieszczeń przed nadmiernym nasłonecznieniem,
możliwość wietrzenia pomieszczeń,
ograniczenie dodatkowych źródeł ciepła.

Warto pamiętać, że klimatyzacja również wymaga właściwego użytkowania.

Urządzenia powinny być regularnie serwisowane i czyszczone, a temperatura w pomieszczeniu nie powinna być zbyt niska w stosunku do temperatury panującej na zewnątrz. Zbyt duża różnica temperatur może powodować dyskomfort oraz zwiększać ryzyko infekcji.

Praca na otwartej przestrzeni

Największe zagrożenie dotyczy pracowników wykonujących obowiązki:

na budowach,
przy robotach drogowych,
w rolnictwie,
w leśnictwie,
przy pracach komunalnych,
podczas transportu i załadunku,
w energetyce.

W tych przypadkach pracodawca powinien zapewnić:

miejsca zacienione do odpoczynku,
częstsze przerwy,
stały dostęp do zimnych napojów,
możliwość schłodzenia organizmu,
odpowiednią odzież roboczą,
nakrycia głowy,
środki chroniące przed promieniowaniem UV, jeżeli wymagają tego warunki pracy.

Dobrą praktyką jest również monitorowanie prognoz pogody oraz planowanie najbardziej wymagających prac w godzinach porannych.

Ocena ryzyka zawodowego podczas upałów

W wielu przedsiębiorstwach ocena ryzyka zawodowego została opracowana kilka lat temu i nie uwzględnia ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Tymczasem wysokie temperatury powinny być uwzględnione jako czynnik zwiększający ryzyko zawodowe.

Aktualizacja oceny ryzyka powinna obejmować między innymi:

analizę zagrożenia stresem cieplnym,
ocenę obciążenia fizycznego,
czas ekspozycji na wysoką temperaturę,
skuteczność stosowanych zabezpieczeń,
organizację przerw,
dostępność napojów,
procedury udzielania pierwszej pomocy.

Objawy stresu cieplnego i udaru

Osoby kierujące pracownikami powinny potrafić rozpoznawać pierwsze symptomy przegrzania organizmu.

Do najczęstszych należą:

silne pragnienie,
nadmierne pocenie,
bóle głowy,
zawroty głowy,
osłabienie,
nudności,
zaburzenia równowagi,
bolesne skurcze mięśni,
problemy z koncentracją.

Objawy udaru cieplnego obejmują natomiast:

temperaturę ciała przekraczającą 40°C,
zaburzenia świadomości,
utratę przytomności,
suchą i gorącą skórę,
zaburzenia oddychania.

Udar cieplny jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego.

Zalecenia dla służby BHP i kadry kierowniczej

Specjaliści BHP powinni przed sezonem letnim zweryfikować przygotowanie zakładu do pracy w wysokich temperaturach.

Warto przeprowadzić audyt obejmujący:

dostępność napojów,
stan klimatyzacji i wentylacji,
organizację pracy na zewnątrz,
aktualność oceny ryzyka zawodowego,
wyposażenie apteczek,
znajomość procedur przez kierowników,
sposób informowania pracowników o zagrożeniach.

Dobrą praktyką jest przygotowanie instrukcji postępowania podczas upałów oraz krótkich szkoleń przypominających zasady bezpiecznej pracy.

Najczęstsze nieprawidłowości stwierdzane przez Państwową Inspekcję Pracy

Kontrole PIP pokazują, że w okresie letnim najczęściej występują następujące uchybienia:

brak zapewnienia napojów profilaktycznych,
niewłaściwa organizacja pracy podczas wysokich temperatur,
brak oceny zagrożeń związanych z upałami,
niesprawna wentylacja lub klimatyzacja,
niewystarczające informowanie pracowników o zagrożeniach,
brak działań ograniczających ekspozycję na promieniowanie słoneczne.

Wyeliminowanie tych nieprawidłowości nie tylko ogranicza ryzyko sankcji podczas kontroli, ale przede wszystkim wpływa na bezpieczeństwo i zdrowie pracowników.

Podsumowanie

Wysokie temperatury wymagają od pracodawcy aktywnego podejścia do zarządzania bezpieczeństwem pracy. Zapewnienie napojów profilaktycznych, odpowiednia organizacja czasu pracy, aktualizacja oceny ryzyka zawodowego oraz edukacja pracowników to podstawowe działania, które pozwalają ograniczyć ryzyko wypadków i zachorowań związanych z przegrzaniem organizmu.

Dla służby BHP okres letni powinien być czasem wzmożonego nadzoru nad warunkami pracy oraz bieżącego wspierania pracodawcy w podejmowaniu działań profilaktycznych. Wdrożenie odpowiednich procedur i dobrych praktyk nie tylko pozwala spełnić wymagania prawa, ale również buduje kulturę bezpieczeństwa i odpowiedzialności w organizacji.

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (w szczególności art. 207 i art. 232).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac.