Czynniki chemiczne na stanowisku pracy pracownika ogólnobudowlanego – zagrożenia, skutki zdrowotne i zasady bezpiecznej pracy

Praca pracownika ogólnobudowlanego należy do zawodów o wysokim poziomie ryzyka zawodowego. Najczęściej zagrożenia na placu budowy kojarzone są z pracą na wysokości, obsługą maszyn czy możliwością urazów mechanicznych. Równie istotnym, choć często bagatelizowanym zagrożeniem, są czynniki chemiczne występujące podczas wykonywania robót budowlanych. Kontakt z pyłami, cementem, rozpuszczalnikami, klejami, farbami czy paliwami może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, zarówno w wyniku jednorazowego narażenia, jak i wieloletniej ekspozycji.

Znajomość zagrożeń chemicznych oraz stosowanie odpowiednich środków ochrony stanowi jeden z podstawowych elementów systemu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Czym są czynniki chemiczne?

Czynnik chemiczny to każdy pierwiastek chemiczny lub związek chemiczny występujący samodzielnie albo w mieszaninie, zarówno w stanie naturalnym, jak i wytworzony lub stosowany podczas pracy. W środowisku budowlanym są to nie tylko gotowe preparaty oznakowane piktogramami ostrzegawczymi, ale również substancje powstające podczas wykonywania robót, takie jak pyły czy spaliny.

Niebezpieczne właściwości czynników chemicznych mogą obejmować działanie:

• toksyczne,
• drażniące,
• żrące,
• uczulające,
• rakotwórcze,
• mutagenne,
• szkodliwe dla rozrodczości,
• łatwopalne lub wybuchowe.

W praktyce oznacza to, że nawet pozornie zwykłe materiały budowlane mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia pracowników.

Gdzie pracownik ogólnobudowlany styka się z substancjami chemicznymi?

Podczas realizacji robót budowlanych pracownik może mieć kontakt z wieloma materiałami zawierającymi substancje niebezpieczne. Do najczęściej spotykanych należą:

Cement i zaprawy budowlane

Cement jest jednym z podstawowych materiałów wykorzystywanych na każdej budowie. Świeża zaprawa cementowa ma silnie zasadowy odczyn (wysokie pH), dlatego może powodować:

• podrażnienia skóry,
• chemiczne oparzenia,
• uszkodzenia oczu,
• alergiczne kontaktowe zapalenie skóry.

Długotrwały kontakt skóry z mokrym cementem może prowadzić do trudno gojących się ran.

Pyły budowlane

Podczas cięcia, wiercenia, szlifowania czy kucia powstają znaczne ilości pyłu.

Największym zagrożeniem jest pył zawierający respirabilną krzemionkę krystaliczną. Wdychanie takich pyłów przez wiele lat może prowadzić do:

• pylicy płuc,
• przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP),
• raka płuc,
• przewlekłych stanów zapalnych układu oddechowego.

Szczególnie niebezpieczne są prace prowadzone w zamkniętych pomieszczeniach bez odpowiedniej wentylacji.

Farby, lakiery i rozpuszczalniki

Produkty malarskie zawierają często lotne związki organiczne (LZO), które odparowują podczas aplikacji.

Ich działanie może powodować:

• bóle głowy,
• zawroty głowy,
• senność,
• podrażnienia błon śluzowych,
• nudności,
• uszkodzenia układu nerwowego przy długotrwałym narażeniu.

Niektóre rozpuszczalniki są również substancjami łatwopalnymi.

Kleje, piany montażowe i uszczelniacze

Nowoczesne materiały budowlane zawierają wiele substancji chemicznych, takich jak żywice epoksydowe, poliuretany czy izocyjaniany.

Mogą one powodować:

• reakcje alergiczne,
• astmę zawodową,
• podrażnienia skóry,
• podrażnienia dróg oddechowych.

Bitumy i masy asfaltowe

Podczas wykonywania robót drogowych oraz izolacyjnych pracownicy mają kontakt z gorącymi masami bitumicznymi.

Zagrożenie stanowią:

• wysoka temperatura,
• opary bitumu,
• możliwość oparzeń,
• substancje mogące działać drażniąco na drogi oddechowe.

Paliwa i oleje

Podczas tankowania oraz konserwacji maszyn budowlanych pracownicy mają kontakt z:

• olejem napędowym,
• benzyną,
• olejami hydraulicznymi,
• smarami.

Substancje te mogą powodować podrażnienia skóry oraz stanowią zagrożenie pożarowe.

Drogi wnikania substancji chemicznych do organizmu

Substancje chemiczne mogą dostać się do organizmu czterema podstawowymi drogami.

Droga oddechowa

Jest to najczęstsza droga narażenia na budowie. Wdychane pyły, mgły, dymy oraz pary szybko przedostają się do płuc, a następnie do krwiobiegu.

Kontakt ze skórą

Niektóre substancje mogą przenikać przez skórę lub powodować miejscowe uszkodzenia tkanek.

Droga pokarmowa

Najczęściej dochodzi do niej wskutek:

• spożywania posiłków na stanowisku pracy,
• niemycia rąk,
• przypadkowego zanieczyszczenia żywności.

Kontakt z oczami

Rozpryski chemikaliów lub unoszące się pyły mogą powodować podrażnienia, uszkodzenia rogówki, a nawet trwałe pogorszenie wzroku.

Skutki zdrowotne narażenia

Oddziaływanie substancji chemicznych może mieć charakter ostry lub przewlekły.

Skutki ostre

Pojawiają się bezpośrednio po kontakcie i obejmują między innymi:

• podrażnienia skóry,
• zaczerwienienie oczu,
• kaszel,
• duszność,
• bóle głowy,
• zatrucia,
• oparzenia chemiczne.

Skutki przewlekłe

Powstają po wieloletnim narażeniu i często rozwijają się stopniowo.

Należą do nich:

• pylica płuc,
• przewlekłe choroby układu oddechowego,
• alergie zawodowe,
• uszkodzenia wątroby,
• uszkodzenia nerek,
• choroby nowotworowe,
• przewlekłe choroby skóry.

Ocena ryzyka zawodowego

Każdy pracodawca powinien przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego związanego z występowaniem czynników chemicznych. Ocenie podlega między innymi:

• rodzaj stosowanych substancji,
• czas trwania narażenia,
• częstotliwość wykonywanych prac,
• sposób kontaktu z substancją,
• liczba narażonych pracowników,
• możliwość wystąpienia sytuacji awaryjnych.

Na podstawie wyników oceny dobierane są odpowiednie środki ochrony.

Hierarchia działań ograniczających ryzyko

Skuteczna ochrona pracowników opiera się na zasadzie hierarchii środków bezpieczeństwa.

W pierwszej kolejności należy:

1. wyeliminować niebezpieczną substancję,
2. zastąpić ją mniej szkodliwą,
3. zastosować rozwiązania techniczne ograniczające emisję,
4. wdrożyć odpowiednią organizację pracy,
5. stosować środki ochrony indywidualnej.

Należy pamiętać, że środki ochrony indywidualnej są ostatnim etapem zabezpieczenia, a nie podstawowym sposobem eliminacji zagrożeń.

Środki ochrony indywidualnej

W zależności od wykonywanych prac stosuje się:

• rękawice odporne chemicznie (np. nitrylowe lub neoprenowe),
• gogle ochronne,
• osłony twarzy,
• półmaski filtrujące klasy FFP2 lub FFP3 przy zapyleniu,
• półmaski z pochłaniaczami odpowiednimi do rodzaju substancji chemicznych,
• odzież ochronną,
• obuwie robocze.

Dobór sprzętu powinien być zgodny z oceną ryzyka oraz zaleceniami producenta.

Karty charakterystyki – podstawowe źródło informacji

Każda niebezpieczna substancja lub mieszanina stosowana na budowie powinna posiadać kartę charakterystyki (SDS).

Dokument zawiera informacje dotyczące:

• zagrożeń,
• zasad bezpiecznego stosowania,
• magazynowania,
• środków ochrony indywidualnej,
• pierwszej pomocy,
• postępowania podczas awarii,
• transportu oraz utylizacji.

Pracownicy powinni mieć możliwość zapoznania się z tym dokumentem przed rozpoczęciem pracy.

Dobre praktyki na placu budowy

Aby ograniczyć ryzyko związane z czynnikami chemicznymi, warto stosować następujące zasady:

• czytać etykiety i oznakowania opakowań,
• nie przelewać substancji do nieopisanych pojemników,
• zapewniać skuteczną wentylację,
• stosować odciągi miejscowe podczas szlifowania,
• ograniczać zapylenie poprzez zraszanie materiałów,
• regularnie myć ręce,
• nie spożywać posiłków na stanowisku pracy,
• przechowywać substancje zgodnie z zaleceniami producenta,
• usuwać odpady chemiczne zgodnie z obowiązującymi procedurami,
• zgłaszać wszelkie wycieki i uszkodzenia opakowań.

Obowiązki pracodawcy

Pracodawca powinien zapewnić pracownikom:

• ocenę ryzyka zawodowego,
• bezpieczne technologie pracy,
• szkolenia BHP,
• dostęp do kart charakterystyki,
• właściwe środki ochrony indywidualnej,
• pomiary czynników szkodliwych, jeśli są wymagane,
• nadzór nad przestrzeganiem zasad bezpieczeństwa.

Obowiązki pracownika

Pracownik ma obowiązek:

• przestrzegać przepisów i zasad BHP,
• stosować środki ochrony indywidualnej,
• używać substancji zgodnie z instrukcjami,
• zgłaszać przełożonemu zauważone zagrożenia,
• uczestniczyć w szkoleniach,
• dbać o porządek na stanowisku pracy.

Podsumowanie

Czynniki chemiczne są nieodłącznym elementem pracy pracownika ogólnobudowlanego. Mogą występować zarówno w postaci gotowych preparatów chemicznych, jak i pyłów czy oparów powstających podczas wykonywania robót. Odpowiednia organizacja pracy, właściwie przeprowadzona ocena ryzyka zawodowego, znajomość kart charakterystyki oraz stosowanie środków ochrony zbiorowej i indywidualnej pozwalają skutecznie ograniczyć narażenie i chronić zdrowie pracowników.

Budowanie kultury bezpieczeństwa na placu budowy wymaga świadomości, że zagrożenia chemiczne nie zawsze są widoczne gołym okiem. Ich skutki mogą ujawnić się dopiero po wielu latach pracy, dlatego profilaktyka, edukacja i przestrzeganie zasad BHP powinny stanowić codzienny element każdej inwestycji budowlanej.